ระยองบนเส้นทางของพระเจ้าตากสิน ก่อนทัพจะไปตั้งหลักที่จันทบุรี
5 กันยายน 2569
ระยองตั้งอยู่ตรงกลางทางระหว่างที่ราบลุ่มภาคกลางกับเมืองชายฝั่งทางตะวันออก ฝั่งหนึ่งมีทะเลอ่าวไทย อีกฝั่งเป็นเนินเขาและป่า เส้นทางที่ไปต่อถึงจันทบุรีและตราดจึงต้องผ่านแผ่นดินแถบนี้ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง ตำแหน่งแบบนี้ทำให้ระยองเป็นมากกว่าเมืองประมง มันคือทางผ่านที่สำคัญของคนที่เดินทางไปตะวันออกมาตั้งแต่อดีต
เส้นทางที่ทั้งบกและน้ำมาบรรจบกัน
ก่อนจะมีถนนสายใหญ่ การเดินทางไปตะวันออกพึ่งทั้งทางบกเลียบชายฝั่งและทางเรือ เมืองท่าตามแนวชายฝั่งเป็นที่แวะพัก หาเสบียง และติดต่อค้าขาย ใครคุมเมืองริมทะเลได้ก็มีทั้งเส้นทางและทรัพยากรอยู่ในมือ
ระยองเองก็มีแม่น้ำไหลผ่านตัวเมืองออกสู่ทะเล ปากน้ำจึงเป็นทั้งที่จอดเรือและจุดที่สินค้าจากฝั่งในแผ่นดินลงมาพบกับเรือจากทะเล ร่องรอยของบทบาทนี้ยังเห็นได้จากย่านการค้าเก่าริมแม่น้ำ และจากชุมชนหลากเชื้อสายที่ตั้งรกรากอยู่ด้วยกันมานาน
ภูมิศาสตร์แบบนี้ไม่ได้มีแค่ที่ภาคตะวันออก เมืองท่าหลายแห่งในอดีตเติบโตขึ้นเพราะทำเลหนุนหลังเช่นกัน ใครชอบอ่านเรื่องทำนองนี้ ลองดูเหตุที่ปัตตานีเคยรุ่งเรืองเป็นเมืองท่าค้าขาย จะเห็นว่าทะเลกับทำเลกำหนดชะตาเมืองได้มากแค่ไหน
จากกรุงที่กำลังจะแตก สู่ฝั่งตะวันออก
ตามที่บันทึกและเล่าสืบกัน ในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยาก่อนกรุงแตก พระยาตาก ซึ่งต่อมาคือพระเจ้าตากสิน ได้รวบรวมไพร่พลตีฝ่าวงล้อมออกจากกรุงมุ่งไปทางตะวันออก เดินทัพผ่านหลายหัวเมืองระหว่างทาง การเลือกตะวันออกเป็นที่ตั้งหลักมีเหตุผลทั้งเรื่องระยะห่างจากข้าศึก เส้นทางทะเล และเมืองที่มีกำลังคนกับเสบียง
ระยองเป็นหนึ่งในเมืองที่ทัพผ่านและพักรวบรวมกำลังก่อนจะไปต่อ รายละเอียดว่าเกิดอะไรขึ้นในแต่ละวัน มีใครเข้าร่วมหรือต่อต้าน นักประวัติศาสตร์ยังอ้างอิงจากพงศาวดารและเอกสารที่ต่างกัน จึงควรอ่านด้วยความระมัดระวัง และไม่ยึดเรื่องเล่าชุดเดียวเป็นข้อสรุป
วัดในตัวเมืองที่เชื่อกันว่าเคยเป็นที่ตั้งทัพ
ในตัวเมืองระยองมีวัดลุ่มมหาชัยชุมพล ซึ่งเชื่อกันและเล่าสืบต่อกันมาว่าเกี่ยวข้องกับการพักทัพของพระเจ้าตากสินในครั้งนั้น ภายในบริเวณวัดมีศาลที่ระลึกถึงพระองค์ซึ่งคนท้องถิ่นและผู้มาเยือนแวะไปสักการะอยู่เสมอ
วัดนี้อยู่ในตัวเมืองเช่นเดียวกับย่านเก่า ใครเดินเล่นตามตลาดเก่าและร้านเก่าแก่ริมถนนยมจินดาอยู่แล้ว ก็จัดให้อยู่ในเส้นทางเดียวกันได้ ย่านนี้ยังมีศาลเจ้าจีนหลายแห่งที่สะท้อนผู้คนหลากหลายในเมืองท่า ซึ่งมีเรื่องอ่านป้ายอักษรจีนและสิงโตหินในศาลเจ้าเมืองระยองช่วยให้ดูได้เข้าใจขึ้น
ทางผ่านที่ปูไปสู่จันทบุรี
จากระยอง ทัพเดินต่อไปทางตะวันออกจนถึงจันทบุรี ซึ่งตามที่บันทึกกัน พระเจ้าตากสินยึดเมืองได้และใช้เป็นฐานต่อเรือ รวบรวมกำลัง ก่อนกลับไปกู้บ้านเมือง เรื่องที่จันทบุรีมักถูกเล่าละเอียดกว่า เพราะเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ
แต่ถ้ามองภาพทั้งเส้นทาง ระยองคือช่วงที่ทัพยังไม่มั่นคง ต้องหาเสบียง หาพันธมิตร และตัดสินใจว่าจะไปทางไหนต่อ บทบาทของเมืองทางผ่านแบบนี้อาจไม่โดดเด่นในหน้าประวัติศาสตร์ แต่ถ้าไม่มีช่วงนี้ ทัพก็ไปไม่ถึงปลายทาง
การมองแบบนี้ช่วยให้ไปเยือนสถานที่ได้ลึกขึ้น แทนที่จะถามแค่ว่าเหตุการณ์ใหญ่เกิดที่ไหน ลองถามว่าระหว่างทางผู้คนกินอยู่อย่างไร ข้าวปลาอาหารมาจากไหน และชาวเมืองที่อยู่ตรงกลางเหตุการณ์รู้สึกอย่างไรเมื่อมีกองทัพผ่านเข้ามา คำถามพวกนี้อาจไม่มีคำตอบครบ แต่ทำให้ประวัติศาสตร์ใกล้ตัวขึ้น
ความทรงจำที่ยังอยู่ในเมือง
ทุกวันนี้ความทรงจำเรื่องพระเจ้าตากสินในระยองยังปรากฏผ่านศาล วัด และงานบุญที่คนท้องถิ่นจัดขึ้น หลายครอบครัวพาผู้ใหญ่ไปไหว้สักการะเป็นประจำ ใครอยากพาพ่อแม่ไปไหว้พระในจังหวัดแบบไม่เร่ง มีไอเดียเส้นทางไหว้พระสบายๆ สำหรับพ่อแม่วัยเกษียณในระยองให้หยิบไปปรับใช้ร่วมกันได้
ระยองวันนี้อาจเป็นเมืองที่คนรู้จักในฐานะเมืองทะเลและเมืองอุตสาหกรรม แต่เมื่อเดินเข้าไปในวัดเก่าหรือย่านริมแม่น้ำ ชั้นของเวลาที่ซ้อนอยู่ใต้ภาพนั้นก็ค่อยๆ ปรากฏขึ้นให้เห็น
เมื่อไปถึงศาลหรือวัด ลองแต่งกายสุภาพ สักการะอย่างสงบ ไม่ส่งเสียงดัง และใช้เวลาอ่านป้ายข้อมูลของวัดหรือหน่วยงานวัฒนธรรมจังหวัดที่ติดไว้ในพื้นที่ จะได้รู้เรื่องราวจากแหล่งที่ดูแลสถานที่นั้นโดยตรง มากกว่าการเชื่อตามคำเล่าต่อกันมาอย่างเดียว