เกาะแก้วพิสดารในพระอภัยมณี ทำไมคนโยงถึงเกาะเสม็ด และรูปปั้นที่หาดทรายแก้ว
7 กันยายน 2569
ตอนเด็กๆ หลายคนรู้จักนางเงือกครั้งแรกจากหนังสือเรียนภาษาไทย ภาพพระอภัยมณีเป่าปี่ ผีเสื้อสมุทรไล่ตาม และนางเงือกที่พาหนีข้ามทะเล ติดอยู่ในหัวมาจนโต แล้ววันหนึ่งเดินลงจากเรือมาถึงชายหาดบนเกาะเสม็ด ก็เจอตัวละครคู่นั้นยืนอยู่ริมทะเลในรูปของงานปั้นขนาดใหญ่ ความทรงจำสมัยเรียนก็ย้อนกลับมาทั้งหมด
คำถามที่ตามมาคือ เกาะนี้เกี่ยวอะไรกับวรรณคดีเรื่องนั้น และเรื่องที่ได้ยินกันมาเชื่อได้แค่ไหน ลองแยกทีละประโยคที่คนชอบพูดกัน
“เกาะเสม็ดก็คือเกาะแก้วพิสดารนั่นแหละ”
เกาะแก้วพิสดารในพระอภัยมณีเป็นเกาะที่พระฤๅษีอาศัยอยู่ และเป็นที่ที่พระอภัยมณีหนีไปพึ่งหลังรอดจากผีเสื้อสมุทร ในเรื่องเป็นสถานที่ในจินตนาการของกวี ไม่ได้มีแผนที่บอกว่าตรงกับเกาะจริงเกาะไหน
ที่คนโยงเกาะแก้วพิสดารเข้ากับเกาะเสม็ด เป็นความเชื่อและการตีความที่เล่าสืบกันมา ส่วนหนึ่งเพราะเสม็ดเป็นเกาะทะเลสวยในจังหวัดที่เกี่ยวข้องกับสุนทรภู่ อีกส่วนเพราะการท่องเที่ยวช่วยทำให้ภาพนี้ชัดขึ้น ฟังเป็นเรื่องเล่าประจำถิ่นได้ แต่ไม่ควรฟันธงว่ากวีตั้งใจหมายถึงเกาะนี้
“สุนทรภู่มาเที่ยวเกาะเสม็ดแล้วแต่งพระอภัยมณีที่นี่”
ประโยคนี้ฟังโรแมนติก แต่ไม่ได้มีหลักฐานชัดให้ยืนยัน สิ่งที่เล่ากันและพูดถึงบ่อยคือความผูกพันของสุนทรภู่กับเมืองแกลง ซึ่งตามที่เล่าสืบกันเป็นถิ่นฝั่งบิดา และมีนิราศที่เกี่ยวกับการเดินทางมาเมืองแกลง ใครสนใจด้านนี้ ลองอ่านเรื่องเล่าของสุนทรภู่กับบ้านฝั่งบิดาที่แกลง จะเห็นว่าความผูกพันของกวีกับระยองอยู่บนฝั่งมากกว่าบนเกาะ
ความเชื่อมโยงระหว่างกวีกับจังหวัดนี้จึงมีอยู่จริงในความทรงจำของคนท้องถิ่น แต่การบอกว่าวรรณคดีทั้งเรื่องเกิดขึ้นที่เสม็ดเป็นการต่อเติมที่เกินจากสิ่งที่รู้
“ชื่อเกาะเสม็ดมาจากในวรรณคดี”
ชื่อเกาะในเรื่องคือเกาะแก้วพิสดาร ส่วนชื่อเสม็ดที่ใช้กันทุกวันนี้ ตามที่เล่ากันมาจากต้นเสม็ดซึ่งขึ้นอยู่บนเกาะ ชื่อจริงกับชื่อในวรรณคดีจึงซ้อนกันอยู่ คนหนึ่งพูดถึงเกาะเดียวกันได้ทั้งสองชื่อ แต่สองชื่อนี้มาจากคนละที่มา
เรื่องชื่อเรียกที่เปลี่ยนหรือซ้อนกันแบบนี้มีให้เห็นทั่วประเทศ ชื่อเมืองบางแห่งก็ปรับไปตามยุคสมัย อย่างที่มาของชื่อพะเยาซึ่งเล่ากันว่าเคยถูกเรียกว่าภูกามยาว ก็เป็นตัวอย่างที่ชวนให้มองชื่อสถานที่ในฐานะร่องรอยของเวลา
เดินดูรูปปั้นอย่างเข้าใจ
รูปปั้นพระอภัยมณีกับนางเงือกที่หาดทรายแก้วเป็นงานที่สร้างขึ้นในยุคหลังเพื่อระลึกถึงวรรณคดีและเป็นจุดหมายของนักท่องเที่ยว ไม่ใช่โบราณสถาน แต่มีความหมายกับคนที่โตมากับเรื่องนี้ ภาพรวมของหาดแห่งนี้ทั้งเรื่องร้านอาหารและบรรยากาศ อ่านต่อได้ในเรื่องหาดคึกคักที่สุดของเกาะเสม็ด
ก่อนเดินเข้าไปถ่ายรูป ลองยืนดูท่าทางของตัวละครสักครู่ พระอภัยมณีกับปี่ นางเงือกกับหางปลา แล้วนึกถึงฉากที่ตัวเองจำได้ในหนังสือ จะทำให้รูปปั้นที่เห็นมีเรื่องราวมากกว่าการเป็นแค่ฉากหลัง
มารยาทที่ควรถือไว้คือ ไม่ปีนขึ้นไปนั่งหรือยืนบนตัวรูปปั้น ไม่โหนแขนหรือหางของตัวละคร ไม่ขีดเขียน และถ้ามีคนรอคิว ก็ถ่ายให้เสร็จแล้วเปิดทางให้คนอื่น ส่วนใครเบื่อการรอคิวตรงจุดดัง มีเรื่องหามุมบนเกาะที่ไม่ต้องยืนต่อแถวรอถ่ายไว้ให้อ่าน
ช่วงที่คนน้อยมักเป็นตอนเช้าหรือเย็น แสงนุ่มกว่า และมีเวลายืนดูรายละเอียดของงานปั้นได้โดยไม่ต้องรีบ
หลังกลับจากเกาะ
ขากลับบนเรือที่แล่นออกจากเกาะ ลองนึกดูว่าจำเรื่องนางเงือกได้แค่ไหน แล้วเมื่อถึงบ้าน ลองหยิบพระอภัยมณีฉบับที่อ่านง่ายมาเปิดตอนที่นางเงือกพาพระอภัยมณีหนีจากผีเสื้อสมุทรอีกสักรอบ คราวนี้ภาพทะเลในหัวจะไม่ใช่ภาพจากหนังสือเรียนอีกต่อไป แต่เป็นสีน้ำทะเลที่เพิ่งเห็นมากับตา