เดินเส้นทางศึกษาธรรมชาติในป่าเขาชะเมา ดูต้นไม้ใหญ่ เห็ด และฟังเสียงนก

พอก้าวพ้นลานจอดรถเข้าไปใต้ร่มไม้ได้ไม่กี่ก้าว อากาศก็เปลี่ยนทันที กลิ่นดินชื้นปนใบไม้ที่ทับถมกันลอยขึ้นมาแตะจมูก ไกลออกไปมีเสียงน้ำไหลเบาๆ ดังแทรกอยู่หลังเสียงจักจั่น ยังมองไม่เห็นลำธาร แต่รู้ได้ว่ามันอยู่ไม่ไกล

ป่าเขาชะเมาในเขตอุทยานแห่งชาติเขาชะเมา-เขาวงเป็นป่าดิบบนแผ่นดินใหญ่ของระยอง คนส่วนมากมาเพื่อลงเล่นน้ำ แต่ถ้าแบ่งเวลาเดินเส้นทางศึกษาธรรมชาติที่อุทยานจัดไว้ จะเห็นอีกหน้าของที่นี่ที่เงียบกว่าและละเอียดกว่ามาก ใครยังไม่เคยมาเลย อ่านภาพรวมของน้ำตกหลายชั้นกลางอุทยานแห่งนี้ก่อนก็ได้ แล้วค่อยกลับมาดูว่าระหว่างทางเดินมีอะไรให้สังเกตบ้าง

ก่อนออกเดิน: ตกลงกับตัวเองเรื่องเส้นทางและจังหวะ

เดินเฉพาะเส้นทางที่อุทยานเปิดให้ใช้ และถามเจ้าหน้าที่ที่ทำการก่อนว่าช่วงนั้นเส้นทางไหนเปิดอยู่ บางช่วงปิดชั่วคราวเพราะดินทรุดหรือต้นไม้ล้ม เส้นทางที่มีป้ายสื่อความหมายเป็นระยะคือห้องเรียนที่ดีที่สุด ป้ายพวกนี้บอกชื่อไม้ ลักษณะป่า และเรื่องที่ตาเปล่ามองข้าม อ่านทีละป้ายแล้วค่อยมองของจริงรอบตัว จะได้มากกว่าเดินผ่านเร็วๆ

ของติดตัวไม่ต้องเยอะ รองเท้าที่พื้นยึดเกาะดีและหุ้มเท้า ถุงเท้ายาว น้ำดื่ม ยากันยุง และถุงสำหรับใส่ขยะของตัวเองกลับออกมา หน้าฝนพื้นจะลื่นและมีทากชุกชุม ถ้าวันนั้นฝนเพิ่งหยุด ลองอ่านเรื่องทางหินลื่นและน้ำขุ่นหลังฝนตกที่เขาชะเมาประกอบด้วย

พื้นป่า: เรื่องราวที่อยู่ต่ำกว่าระดับเข่า

ใบไม้ทับถมและรากที่โผล่พ้นดิน

ลองก้มมองพื้นสักพัก ใบไม้หลายชั้นที่ทับกันอยู่ไม่ใช่ขยะของป่า แต่เป็นแหล่งอาหารของดิน ชั้นบนยังแห้งกรอบ ชั้นล่างเริ่มยุ่ยเป็นสีน้ำตาลเข้ม รากไม้ที่โผล่ขึ้นมาขวางทางคือเหตุผลที่ต้องมองเท้าตัวเองตลอด และเป็นเหตุผลที่ไม่ควรเดินออกนอกทาง เพราะการเหยียบซ้ำๆ ทำให้ดินแน่นจนรากหายใจลำบาก

เห็ดและราที่ขึ้นตามขอนไม้

หลังฝนจะเห็นเห็ดหลายสีหลายทรงตามขอนไม้ผุและโคนต้นไม้ บางดอกเล็กเท่าปลายนิ้ว บางกลุ่มขึ้นเรียงเป็นชั้นเหมือนชั้นวางของ ดูได้ ถ่ายรูปได้ แต่ห้ามเก็บและห้ามชิมเด็ดขาด เห็ดป่าหลายชนิดหน้าตาคล้ายกันจนคนทั่วไปแยกไม่ออก และการเก็บของออกจากอุทยานก็ผิดระเบียบอยู่แล้ว ปล่อยให้มันทำหน้าที่ย่อยไม้ผุต่อไปดีกว่า

ทาก: แขกประจำหน้าฝน

ทากไม่ได้อันตรายร้ายแรง แต่ทำให้ตกใจได้ ถุงเท้ากันทากหรือถุงเท้ายาวที่สวมทับปลายขากางเกงช่วยได้มาก หยุดเช็กข้อเท้าเป็นระยะ ถ้าเจอเกาะอยู่ อย่ากระชากออกแรงๆ ให้ค่อยๆ เขี่ยออกแล้วทำความสะอาดแผล

ลำต้นและเรือนยอด: เงยหน้าขึ้นบ้าง

ต้นไม้ใหญ่ที่ต้องถอยหลังถึงจะมองเห็นทั้งต้น

ป่าดิบมักมีต้นไม้ที่ลำต้นใหญ่กว่าที่เคยเห็นในเมืองมาก บางต้นมีรากค้ำยันแผ่ออกเป็นครีบคล้ายผนังรอบโคน ลองถอยหลังออกมาแล้วไล่สายตาจากโคนขึ้นไปจนถึงยอด จะรู้สึกได้ว่าป่าแห่งนี้ใช้เวลายาวนานแค่ไหนกว่าจะเป็นแบบนี้ ไม่ต้องรู้ชื่อพันธุ์ไม้ทุกต้น ถ้าป้ายบอกก็อ่าน ถ้าไม่มีก็แค่ดูเปลือก ดูมอสที่เกาะ ดูเถาวัลย์ที่พันขึ้นไป

แสงที่ลอดลงมาเป็นจุดๆ

เรือนยอดที่ซ้อนกันหลายชั้นทำให้แสงแดดลงมาถึงพื้นได้แค่บางจุด ตรงไหนมีต้นไม้ล้ม ช่องว่างบนเรือนยอดจะเปิด แล้วต้นกล้าเล็กๆ ก็แย่งกันโตตรงนั้น นี่คือเรื่องที่ป้ายสื่อความหมายมักอธิบายไว้ และเห็นได้ชัดเมื่อยืนอยู่ตรงขอบช่องแสงจริงๆ

เสียงและสัตว์เล็ก: ใช้หูมากกว่าตา

นกที่ได้ยินก่อนได้เห็น

ในป่าทึบ นกส่วนใหญ่จะได้ยินเสียงก่อนเห็นตัว บางเสียงเป็นเสียงหวีดสั้นๆ บางเสียงร้องเป็นจังหวะซ้ำ ช่วงเช้ามักคึกคักกว่าช่วงบ่าย ถ้าพกกล้องส่องทางไกลมาด้วยจะสนุกขึ้นมาก แต่ถึงไม่มีก็ยังฟังได้ ข้อสำคัญคือพูดเบาๆ ไม่เปิดเพลงจากลำโพง และไม่ส่งเสียงเรียกนก

แมลง กิ้งก่า และสิ่งที่ซ่อนตามเปลือกไม้

มองตามเปลือกไม้หรือใต้ใบใหญ่ อาจเจอแมงมุมขึงใย กิ้งก่าที่สีกลืนกับลำต้น หรือแมลงที่นิ่งจนนึกว่าเป็นกิ่งไม้ ดูได้แต่อย่าจับ และอย่าเอานิ้วไปแหย่ สัตว์เล็กหลายชนิดป้องกันตัวด้วยพิษหรือขน

ฝั่งอันดามันก็มีป่าแบบนี้เหมือนกัน ใครเดินแล้วติดใจ ลองหาข้อมูลเส้นทางเดินป่าเรียนรู้ธรรมชาติฝั่งกระบี่อย่างอุทยานแห่งชาติเขาพนมเบญจาไว้เป็นทริปถัดไปได้ และถ้าอยากอยู่กับป่านานกว่าหนึ่งวัน มีเรื่องเตรียมตัวค้างคืนในเต็นท์ฝั่งป่าเขาชะเมาเทียบกับริมทะเลไว้ให้อ่านต่อ

เก็บแค่ภาพ ทิ้งไว้แค่รอยเท้า

ห่อขนม ขวดน้ำ และแม้แต่เปลือกส้มหรือเปลือกกล้วยที่ดูไม่มีพิษภัย ควรกลับออกมาพร้อมเราทั้งหมด เศษอาหารที่ทิ้งไว้ชวนให้สัตว์ป่าเข้าหาคนและเปลี่ยนนิสัยการหากินของมัน ไม่เด็ดดอกไม้ ไม่แกะเปลือกไม้ ไม่สลักชื่อ และถ้าเห็นป้ายห้ามผ่านก็ห้ามจริงๆ

ระหว่างทางกลับ ลองหาช่วงที่ไม่มีคนอื่นเดินตามมา แล้วหยุดยืนนิ่งๆ ปิดปากสักครู่ นับดูว่าได้ยินกี่เสียง น้ำไหลหนึ่ง ใบไม้เสียดกันอีกหนึ่ง นกที่ร้องอยู่ไกลๆ อีกหนึ่ง แล้วอาจมีเสียงที่เราไม่เคยสังเกตมาก่อนเลยด้วยซ้ำ