จากเคยตัวเล็กถึงกะปิหอมเค็ม ขั้นตอนทำกะปิแบบชายฝั่งระยอง

ลมทะเลตอนสายพัดกลิ่นเค็มอมหวานลอยมาจากลานตากริมชายฝั่ง เป็นกลิ่นที่คนเมืองอาจย่นจมูกในทีแรก แต่คนที่โตมากับบ้านริมทะเลรู้ทันทีว่ามีคนกำลังทำกะปิอยู่ใกล้ๆ บนลานมีเสื่อหรือแผงตากเรียงเป็นแถว สีชมพูอมม่วงของเคยค่อยๆ เข้มขึ้นภายใต้แดด

กะปิเป็นเครื่องปรุงที่อยู่ในครัวไทยแทบทุกบ้าน และชายฝั่งระยองก็ขึ้นชื่อเรื่องนี้มานาน แต่กว่าจะมาเป็นกระปุกเล็กๆ ในตลาด เคยแต่ละตัวต้องผ่านมือคนหลายขั้น ขั้นตอนที่เล่าต่อไปนี้เป็นภาพรวมแบบกว้างๆ แต่ละบ้านมีสูตรและจังหวะของตัวเอง

ขั้นแรก ได้เคยสดจากทะเล

เคย หรือที่หลายคนเรียกว่ากุ้งเคย เป็นกุ้งตัวเล็กมากที่อยู่รวมกันเป็นฝูงตามชายฝั่ง ชาวประมงพื้นบ้านจะออกไปช้อนหรือรุนเคยในช่วงที่เคยเข้าฝั่ง ซึ่งไม่ได้มีให้จับตลอดปี ของที่ได้ต้องรีบนำขึ้นฝั่งตอนยังสด เพราะความสดตั้งแต่ต้นเป็นตัวกำหนดว่ากะปิจะหอมหรือจะมีกลิ่นเหม็นเน่าปน

ขึ้นฝั่งแล้วจะคัดเศษที่ปนมาออก เช่น ลูกปลาตัวเล็ก เศษสาหร่าย หรือเปลือกหอย ถ้าใครอยากเห็นภาพคนทำงานบนฝั่งแบบนี้มากขึ้น มีเรื่องคนคัดปลาและแม่ค้าริมท่าที่อยู่หลังจานอาหารทะเลให้อ่านต่อ

ขั้นที่สอง คลุกเกลือให้ทั่ว

เคยที่คัดแล้วจะคลุกกับเกลือ ปริมาณเกลือเป็นเรื่องที่แต่ละบ้านยึดตามประสบการณ์ เกลือน้อยไปของจะเสียง่าย เกลือมากไปก็เค็มจนกลบความหอม คลุกเสร็จแล้วบางบ้านจะพักไว้ให้เกลือซึมเข้าเนื้อและให้น้ำส่วนเกินไหลออกก่อนนำไปตาก

ขั้นที่สาม ตากแดดให้หมาด

เคยคลุกเกลือจะถูกเกลี่ยบางๆ บนเสื่อหรือแผงตาก กลับไปกลับมาให้แห้งทั่ว ช่วงนี้แหละที่กลิ่นลอยไปไกล แดดดีทำให้งานเดินเร็ว ส่วนวันที่ฝนตั้งเค้าคนทำต้องคอยเก็บขึ้นที่ร่มให้ทัน เพราะถ้าโดนฝนจะเสียคุณภาพไปมาก การตากไม่ได้ต้องการให้แห้งกรอบ แต่ให้หมาดพอจะนำไปโขลกได้

ขั้นที่สี่ โขลกหรือบดให้เนื้อเนียน

เคยที่หมาดแล้วจะถูกโขลกหรือบดจนเนื้อละเอียด สมัยก่อนใช้ครกไม้และแรงคน ปัจจุบันบางบ้านใช้เครื่องบดช่วย หลายบ้านทำขั้นตากกับขั้นโขลกสลับกันมากกว่าหนึ่งรอบ จนได้เนื้อและความชื้นที่ต้องการ

ของพื้นบ้านแทบทุกอย่างมีเส้นทางยาวแบบนี้ซ่อนอยู่ ไม่ต่างจากงานช่างของเมืองอื่น อย่างที่ราชบุรีก็มีเรื่องเล่าถึงเส้นทางกว่าหนังใหญ่ตัวหนึ่งจะเสร็จ ที่ต้องฟอกหนัง วาดลาย และตอกฉลุทีละจุด ความอดทนของคนทำคือสิ่งที่ทำให้ของชิ้นนั้นมีค่า

ขั้นที่ห้า หมักให้กลิ่นกลมกล่อม

เนื้อกะปิจะถูกอัดลงภาชนะ เช่น โอ่งหรือถัง ปิดให้มิดชิดแล้วทิ้งไว้ให้หมัก ช่วงนี้กลิ่นจะค่อยๆ เปลี่ยนจากกลิ่นกุ้งเค็มเป็นกลิ่นหอมเฉพาะตัวของกะปิ สีก็จะเข้มขึ้นตามเวลา ระยะเวลาหมักขึ้นอยู่กับสูตรของแต่ละบ้าน ไม่มีตัวเลขตายตัวที่ใช้ได้กับทุกแห่ง

ขั้นสุดท้าย บรรจุและติดฉลาก

เมื่อได้ที่แล้วจะตักใส่กระปุกหรือห่อเพื่อขาย ผู้ผลิตที่ทำขายเป็นกิจจะลักษณะควรมีฉลากบอกผู้ผลิตและข้อมูลที่จำเป็นตามที่หน่วยงานกำหนด ซึ่งช่วยให้ผู้ซื้อตรวจสอบย้อนกลับได้

กะปิดีๆ หนึ่งกระปุกพาไปสู่สำรับง่ายๆ ได้หลายแบบ อย่างน้ำพริกกะปิกับปลาทูทอดในสำรับบ้านริมทะเล ส่วนคนที่อยากไปเห็นชายฝั่งที่มีหมู่บ้านประมงด้วยตาตัวเอง ลองจัดวันเที่ยวตามทะเลแผ่นดินใหญ่ของระยองตั้งแต่หาดแสงจันทร์ถึงปากน้ำแล้วแวะดูร้านขายของฝากริมทาง

เลือกให้ได้กะปิดี และเก็บให้อยู่นาน

ดูง่ายๆ สามข้อเวลาเลือกซื้อ

เปิดกระปุกแล้วใช้ช้อนแห้งและสะอาดตักทุกครั้ง ปิดฝาให้สนิท เก็บในที่เย็นหรือในตู้เย็น และถ้าวันหนึ่งกลิ่นหรือสีเปลี่ยนไปจากเดิมมาก หรือมีราขึ้น ก็ถึงเวลาเลิกใช้แล้วซื้อกระปุกใหม่