เบื้องหลังอาหารทะเลระยอง คนซ่อมอวน คนคัดปลา และแม่ค้าบนฝั่ง
19 ตุลาคม 2569
บ่ายวันหนึ่งบนลานปูนหน้าบ้านริมปากน้ำ อวนสีเขียวกองยาวเต็มลาน มือคู่หนึ่งดึงตาข่ายขึ้นมาวางบนเข่า เข็มไม้ที่พันเส้นด้ายไว้สอดผ่านรูขาดอย่างคล่องแคล่ว ผูก ดึง ตัด แล้วขยับไปหารูถัดไป ไม่ต้องก้มมองนาน เหมือนมือรู้เองว่าต้องไปทางไหน แดดบ่ายส่องผ่านหลังคาสังกะสีลงมาเป็นริ้วๆ เสียงวิทยุดังเบาๆ อยู่มุมหนึ่ง
ภาพแบบนี้ไม่ค่อยอยู่ในรูปทริปทะเล คนส่วนมากเห็นอาหารทะเลตอนที่มันวางอยู่บนจานแล้ว แต่ก่อนจะถึงตรงนั้น มีงานบนฝั่งอีกหลายอย่างที่ต้องทำให้เสร็จ
มือที่ปะอวนทำงานตั้งแต่เรือยังไม่ออก
อวนที่ใช้งานซ้ำแล้วซ้ำเล่าย่อมขาด ถูกหินเกี่ยว หรือเสียหายจากสิ่งที่ติดมากับทะเล งานซ่อมอวนจึงเป็นงานที่ไม่มีวันจบ ทำได้ทั้งในวันที่เรือจอดพักเพราะคลื่นลมแรง และในวันว่างระหว่างรอบออกทะเล
คนที่ซ่อมอวนบางคนเป็นคนในครอบครัวชาวเรือ บางคนรับจ้างซ่อมเป็นงานหลัก งานนี้ต้องใช้ความอดทนและสายตา เพราะรูขาดเล็กๆ ที่มองข้ามไปอาจทำให้ปลาหลุดออกได้ทั้งรอบ
ถ้าเดินผ่านเรือที่จอดอยู่ ลองสังเกตผ้าหลากสีที่ผูกไว้ตรงหัวเรือด้วย ความเชื่อเรื่องผ้าสามสีบนหัวเรือประมงกับแม่ย่านางยังเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตคนทะเลที่อยู่คู่กับงานบนฝั่งเหล่านี้
คนคัดปลาตัดสินใจเร็วกว่าที่ตาเราตามทัน
พอเรือเข้าท่า สิ่งที่ขึ้นจากเรือคือของหลายชนิดปนกัน คนคัดปลาจะแยกตามชนิด ขนาด และความสด แล้วลงตะกร้าหรือลังแยกกัน ทุกอย่างต้องเร็ว เพราะยิ่งช้า ความสดยิ่งลด
ถ้ามีโอกาสยืนดูห่างๆ จะเห็นว่าคนคัดแทบไม่ต้องหยุดคิด มองแวบเดียวก็โยนลงตะกร้าที่ถูกต้อง ความชำนาญนี้มาจากการทำทุกวันจนเป็นนิสัย และเป็นสิ่งที่คนนอกทำตามไม่ได้ในวันสองวัน
ลานตากปลาเค็มและหมึกเริ่มงานตั้งแต่แดดแรก
ของที่ไม่ได้ขายสดจะถูกแปรรูป ลานตากปลาเค็ม หมึกแห้ง และกุ้งแห้งต้องอาศัยแดดและลม คนทำงานบนลานจะล้าง ผ่า หมักเกลือ แล้วเรียงบนตะแกรงหรือราวตาก ต้องคอยพลิกให้แห้งทั่ว และรีบเก็บเมื่อเห็นเมฆฝนตั้งเค้า
งานนี้ดูเรียบง่าย แต่ใช้แรงและเวลามาก กลิ่นเค็มของลานตากคือสิ่งที่ติดตัวคนทำงานไปทั้งวัน ของแห้งที่นักท่องเที่ยวซื้อกลับบ้านจากระยองจำนวนไม่น้อยผ่านลานแบบนี้มาก่อน
แม่ค้าบนฝั่งเชื่อมเรือเข้ากับครัว
ระหว่างท่าเรือกับร้านอาหารหรือตลาด มีแม่ค้าคนกลางที่รับของจากเรือแล้วกระจายต่อ บางคนขายส่งให้ร้านอาหาร บางคนขายปลีกในตลาดเช้า หลายคนรู้จักเรือแต่ละลำและรู้ว่าวันไหนของจะเยอะหรือน้อย
แม่ค้าเหล่านี้ทำหน้าที่มากกว่าซื้อมาขายไป พวกเขาต้องรู้ว่าลูกค้าแต่ละเจ้าต้องการของแบบไหน ต้องประเมินความสดด้วยตา และต้องตัดสินใจว่าวันนี้จะรับเท่าไรจึงจะขายหมด ร้านอาหารทะเลที่คุณนั่งกินระหว่างทริปเลียบหาดแสงจันทร์ สวนสน ไปจนถึงปากน้ำระยอง ก็พึ่งพาคนกลุ่มนี้อยู่ไม่น้อย
ของสดต้องวิ่งแข่งกับเวลาและน้ำแข็ง
อาหารทะเลสดมีศัตรูหลักคือเวลาและความร้อน คนขนส่งของสดจึงต้องจัดน้ำแข็ง ลัง และรถให้พร้อม ส่งของถึงปลายทางให้เร็วที่สุด งานนี้มักเริ่มตั้งแต่ก่อนฟ้าสาง หรือดึกกว่าที่คนทั่วไปจะนึกถึง
คนกลุ่มนี้แทบไม่มีใครเห็นหน้า แต่ถ้าไม่มีพวกเขา ปลาที่ขึ้นจากเรือตอนเช้าก็ไม่มีทางไปถึงโต๊ะอาหารในเมืองได้ทันเย็น
ใครที่อยากเห็นงานเหล่านี้ใกล้ขึ้น ควรไปในรูปแบบที่ชุมชนเปิดรับ และประสานกับชุมชนประมงล่วงหน้าพร้อมรู้มารยาทของผู้มาเยือน ไม่ควรเดินเข้าไปถ่ายรูปในพื้นที่ทำงานเอง เพราะนั่นคือที่ทำกินของเขา
งานพื้นถิ่นที่อื่นก็มีหลายมือเบื้องหลังเหมือนกัน อย่างผ้าทอลำพูนที่กว่าจะเป็นผืนต้องอาศัยอีกหลายอาชีพนอกจากคนนั่งทอ ทั้งคนเตรียมเส้นด้าย คนย้อมสี และคนนำไปขาย
แล้วอาหารทะเลจานล่าสุดที่คุณกิน ก่อนจะมาถึงโต๊ะ ผ่านมือใครมาแล้วบ้าง