ผ้าสามสีบนหัวเรือประมงระยอง ความเชื่อเรื่องแม่ย่านางที่ชาวเรือยังถือ

ชาวเรือรุ่นก่อนเล่าสืบกันมาว่า เรือแต่ละลำมีผู้ดูแลที่มองไม่เห็นอยู่ประจำ วันที่เรือลำใหม่ลงน้ำครั้งแรก เจ้าของจึงนำผ้าแพรหลากสีกับพวงมาลัยไปผูกไว้ที่หัวเรือ เหมือนการบอกกล่าวและฝากฝังให้ช่วยพาทุกเที่ยวกลับถึงฝั่ง

ภาพนี้ยังเห็นได้ตามท่าเรือและปากน้ำของระยอง ผ้าหลายสีปลิวอยู่ที่หัวเรือ บางลำมีพวงมาลัยสด บางลำเหลือแต่พวงที่แห้งกรอบรอเปลี่ยนรอบใหม่ คนที่ไม่ได้โตมากับทะเลอาจมองเป็นแค่ของประดับ แต่สำหรับเจ้าของเรือ นี่คือส่วนหนึ่งของการทำมาหากิน

แม่ย่านางในสายตาของคนเรือ

ตามที่เล่าต่อกันมา แม่ย่านางคือเทพผู้รักษาเรือ เชื่อกันว่าสถิตอยู่บริเวณหัวเรือ ความเชื่อทำนองนี้พบได้ทั้งในเรือทะเลและเรือแม่น้ำหลายแห่งของไทย ไม่ได้เป็นของชุมชนใดชุมชนหนึ่ง

สำหรับคนออกทะเล ความเชื่อนี้ผูกอยู่กับความไม่แน่นอนของงาน ลมเปลี่ยน คลื่นแรง เครื่องยนต์มีปัญหากลางทะเล การมีสิ่งที่ยึดเหนี่ยวใจก่อนออกเรือจึงมีความหมายมาก อย่างไรก็ตาม แต่ละบ้านถือไม่เหมือนกัน บางครอบครัวเคร่งมาก บางครอบครัวทำเพียงพิธีง่ายๆ ตามที่พ่อแม่เคยทำ และบางคนก็ไม่ได้ถือเลย ผู้มาเยือนไม่ควรเหมาว่าทุกคนบนท่าเรือเชื่อแบบเดียวกัน

ผ้าสามสี พวงมาลัย และการไหว้ก่อนออกเรือ

ผ้าที่ผูกหัวเรือมักเห็นเป็นผ้าแพรสามสี บางลำมีมากกว่านั้น ส่วนความหมายของแต่ละสี คนในพื้นที่อธิบายไว้ต่างกัน จึงไม่มีคำตอบเดียวที่ถูก การไหว้มักใช้ธูปเทียน ดอกไม้ และของไหว้ตามที่บ้านนั้นนิยม บางบ้านทำก่อนออกเรือทุกครั้ง บางบ้านทำในโอกาสสำคัญ เช่น ออกเรือเที่ยวแรกของฤดู

ข้อห้ามที่บางบ้านถือก็คล้ายกัน คือไม่ให้ใครปีนขึ้นไปนั่งหรือเหยียบหัวเรือ และไม่พูดถ้อยคำที่ฟังไม่เป็นมงคลบนเรือ

ของใช้บนเรือรุ่นเก่าหลายอย่างทำจากวัสดุใกล้มือ ทั้งเชือกจากเส้นใยพืช ภาชนะสานใส่ของ และหมวกกันแดด ใครสนใจของใช้ชาวบ้านที่ทำจากพืชท้องถิ่น งานจักสานจากใบ ก้าน และเนื้อไม้ของต้นตาลเมืองเพชรเป็นอีกตัวอย่างที่น่าดูคู่กัน

เดินท่าเรืออย่างไรให้เจ้าของเรือสบายใจ

ท่าเรือคือที่ทำงาน ไม่ใช่ลานถ่ายรูป ถ้าแวะไปดูเรือ ลองยึดเรื่องเหล่านี้ไว้

ช่วงเรือเข้า ท่าจะวุ่นเป็นพิเศษ งานบนฝั่งมีหลายขั้นตอนกว่าที่ตาเห็น ทั้งคนซ่อมอวนและแม่ค้าที่รับปลาจากเรือ ยืนดูอยู่ห่างๆ จะได้เห็นภาพครบกว่าเดินเข้าไปใกล้

ถามได้ แต่ฟังให้มากกว่าถาม

ถ้าเจ้าของเรือว่างและดูยินดีคุย การถามอย่างสุภาพว่าผ้าที่หัวเรือมีความหมายอย่างไรมักได้เรื่องเล่าดีๆ กลับมา เพียงอย่าถามแบบท้าทายว่าเชื่อจริงหรือ อย่าล้อเลียน และอย่าตัดสินว่าแบบไหนถูก ระหว่างคุยอาจได้ยินคำเรียกน้ำขึ้นน้ำลงแบบคนเรือที่คนบนฝั่งไม่ค่อยใช้ ซึ่งเป็นอีกหน้าต่างหนึ่งของชีวิตชาวประมง

คนที่วางแผนเลียบชายฝั่งระยองไปจบที่ปากน้ำอยู่แล้ว เผื่อเวลาไว้ยืนมองเรือที่จอดเรียงกันสักพัก

ไปถึงปากน้ำเมื่อไร ลองหยุดบนฝั่งแล้วมองหัวเรือสักลำ ดูสีผ้า ดูว่าพวงมาลัยยังสดหรือเหี่ยวแล้ว เก็บภาพนั้นไว้จากตรงที่ยืน เพราะดาดฟ้าเรือเป็นบ้านของคนอื่น จะก้าวขึ้นไปได้ก็ต่อเมื่อเจ้าของเอ่ยปากชวนเท่านั้น